درخت محصول (BOM) قلب هر خط تولید است. بیایید نگاهی دقیق به همه آنچه که نیاز است از BOM بدانیم بیندازیم.
ایجاد یک درخت محصول اولین گام برای شروع تولید است. اگر در تولید تازهکار هستید یا دربارهی BOM سردرگم هستید — اینکه دقیقاً چیست، چرا استفاده میشود، چه انواعی دارد — این مقاله به شما کمک میکند بسیاری از این مفاهیم و چند نکتهی دیگر پیرامون BOM را درک کنید.
درخت محصول یا BOM یک سند شناختهشده و پرکاربرد در تولید و مدیریت زنجیرهی تأمین است.
۱. اصول BOM
۱.۱ درخت محصول چیست؟
به زبان ساده، درخت محصول مثل دستور پخت برای پخت یک غذا است. تصور کنید یک دستور برای غذای مورد علاقهتان دارید. برای آماده شدن غذا نیاز به لیست مواد و دستورالعملهایی دارید که روی مواد انجام میشوند.
به همین ترتیب، BOM شامل فهرست و مقادیر مواد اولیه، زیرمجموعهها، انواع قطعات، مراحل و اطلاعات مرتبط دیگر برای رسیدن به محصول نهایی است. BOM ها ماهیت سلسلهمراتبی دارند، یعنی میتوانند چند سطح داشته باشند. در چرخهی تولید، BOM مثل نقشهی ساخت محصول نهایی عمل میکند و بنابراین مهمترین سند در هر چرخهی تولید یا برنامهریزی نیازمندیهای مواد (MRP) است.
BOM همچنین ابزار ارتباطی بین مشتری، مدیر تولید و کارگران خط تولید است تا نیازمندیها را مشخص کند و میتواند برای محصولاتی که برای انبار تولید میشوند، محصولاتی که تولید سفارشی هستند، یا محصولاتی با مشخصات خاص، ایجاد شود. در هر روشی که تولید کنید، BOM همیشه کاربرد دارد.
2.1 چرا BOM مهم است؟
این موضوع مانند پرسیدن این سؤال است: «چرا برای آشپزی نیاز به دستورپخت دارید؟». بدون دستور هم میتوان غذا پخت، اما آیا کیفیت خوبی خواهد داشت؟
به طور خلاصه، بدون BOM هیچ سند استانداردی برای رجوع در فرآیند تولید وجود ندارد. کل چرخهی تولید با BOM آغاز میشود.
3.1 مزایای داشتن BOM
داشتن BOM هرگونه ابهام در کف کارخانه را از بین میبرد و همه را همسو میکند. مزایای دیگر عبارت اند از:
- محاسبهی هزینهی کل تولید یک محصول
- برنامهریزی برای مواد اولیه، ایستگاههای کاری و کارکنان
- حفظ استاندارد ثابت برای یک محصول در سراسر کارخانه
2. انواع BOM
با اینکه BOM یک سند استاندارد است، اما در شرایط مختلف انواع متفاوتی دارد. این تفاوتها به دلیل نوع مواد اولیه، ماهیت محصول نهایی و غیره ایجاد میشوند:
1.2 BOM تکسطحی (Single-level BOM)
همانطور که از نامش پیداست، BOM تکسطحی فقط شامل یک سطح از مواد اولیه است که مستقیماً برای تولید محصول نهایی استفاده میشوند. برای خطوطی استفاده میشود که مواد اولیه از قبل پردازش شدهاند یا محصول ساده است. مثال: تولید حوله با بافتن نخ، دوخت و برش.
2.2 BOM پیکربندیشونده (Configurable BOM)
معمولاً توصیه نمیشود BOM پس از استفاده تغییر داده شود. اما در برخی صنایع، قطعات مختلف ممکن است در دستههای متفاوت محصولات بهکار روند. مثال: سرورها، رایانهها، خودروها و گوشیهای هوشمند که بر اساس منطقه سختافزار یا نرمافزار متفاوتی دارند. این صنایع به انعطاف بالا در پیکربندی BOM نیاز دارند. قطعات ممکن است به طور مکرر اضافه، حذف یا جایگزین شوند.
3.2 BOM چندسطحی (Multilevel BOM)
یادتان هست گفتیم BOMها سلسلهمراتبی هستند؟ این موضوع ما را به مفهوم BOM چندسطحی میرساند.
در تولید محصولات پیچیدهتر، ابتدا زیرمجموعهها ساخته میشوند و سپس به هم متصل میگردند تا محصول نهایی شکل بگیرد.
مثال: در تولید یخچال، پس از تأمین مواد اولیه (مثل فیوز، تایمر، کویل خنککننده، کندانسور، لولهها و غیره)، زیرمجموعهها مثل واحد کمپرسور یا واحد قدرت ساخته میشوند. هر کدام یک زیرمجموعه BOM و فرآیند تولید مخصوص خود را دارند.
بنابراین، BOM یخچال شامل:
- BOM زیرمجموعهها (مثل واحد کمپرسور) به عنوان مواد اولیه
- زیرمجموعههایی که خودشان زیرمجموعههای دیگری دارند
- و احتمالاً برخی مواد اولیه مستقیم دیگر
این ساختار BOM چندسطحی نام دارد. در این ساختار یک رابطهی والد-فرزند از بالا به پایین بین سطوح مختلف وجود دارد.
3. عملیات و هزینهی BOM
1.3 با عملیات یا بدون عملیات؟
اینکه BOM شما شامل عملیات باشد یا نه، بستگی به نوع فرآیند تولید شرکت شما دارد. منظور از «عملیات» هر مرحله یا اقدامی است که باید برای پردازش بیشتر مواد اولیه یا زیرمجموعهها در فرآیند تولید انجام شود.
مثال: در تولید سیمهای برق، عملیات میتواند به شکل زیر باشد:
- ذوب مس خام
- کشش و تبدیل آن به رشتههای مسی
- گروهبندی سیمها در یک مجموعه
- پوشش مجموعه سیمها با عایق پلاستیکی
چنین عملیاتهایی برای شرکتهایی که فقط مونتاژ ساده انجام میدهند (مثلاً چسباندن قطعات مبلمان) لازم نیست. اما در خطوط تولید پیچیده با چندین ایستگاه کاری، ثبت و پیگیری عملیات برای رسیدن به محصول نهایی بسیار مهم است.
2.3 هزینهی BOM
علاوه بر اینکه BOM نقشهی تولید است، برای محاسبهی هزینهی نهایی تولید نیز ضروری است. بسته به فرآیند تولید، هزینههای مختلفی دخیل هستند و به همین دلیل معمولاً استفاده از نرمافزار توصیه میشود.
انواع هزینهها شامل:
- مواد اولیه
- برق
- سوخت
- برونسپاری (در صورت وجود)
- اجارهی ایستگاههای کاری
- دستمزد کارکنان
در ERP چارچوب، هزینههای عملیاتی به صورت خودکار از عملیات و ایستگاههای کاری محاسبه میشوند.
4.BOM در چارچوب
استفاده از یک سیستم ERP مانند چارچوب برای ایجاد و مدیریت درخت محصول (BOM) بسیار سادهتر و سریعتر است.
ساختار BOM به صورت پیشفرض ایجاد میشود، همهی گزینههای پیکربندی در دسترس هستند، اقلام و عملیات را میتوان مستقیماً از رکوردها فراخوانی کرد. همچنین، به محض وارد کردن هزینهی مواد و هزینهی عملیات (برای بخشهایی مثل برق و سوخت)، محاسبهی هزینهها بهصورت خودکار انجام میشود.
نتیجهگیری
همانطور که بررسی کردیم، BOM ستون فقرات هر فرآیند تولیدی است.
دیدیم که BOM چیست، چرا اهمیت دارد، انواع مختلف آن کدام است و چه فعالیتهایی در اطراف BOM در یک خط تولید انجام میشود. سپس بهطور خلاصه به مفاهیمی مانند مقایسهی BOM، جستجوی BOMها و مثالهایی از BOM پرداختیم.
سوالات پرتکرار (FAQ)
-
آیا باید یک BOM را ویرایش کرد؟
معمولاً خیر، این کار به طور معمول استاندارد نیست. هر BOM پس از استفاده باید بهطور یکتا با محصول ساختهشده قابل شناسایی باشد. با این حال، اگر صنعت شما نیاز داشته باشد BOM مرتب تغییر می کند (مثل BOM پیکربندیشونده).
-
BOM برای انواع مختلف یک محصول چگونه است؟
گاهی اوقات کالا اصلی در دسترس نیست. در چنین مواقعی میتوان از یک کالا جایگزین با ویژگیهای مشابه استفاده کرد. برای مثال، استفاده از فولاد آلیاژی به جای فولاد کربنی. در چارچوب قابلیتی به نام الگوی BOM وجود دارد که مدیریت BOMهای مربوط به انواع مختلف یک محصول را آسان میکند.
-
گسترش و جمع BOM چیست؟
از آنجایی که BOM ذاتاً سلسلهمراتبی است و شامل زیرمجموعهها میشود، مواد اولیه میتوانند گروهبندی یا جدا شوند.
- گسترش BOM :نمایش کامل و بازشدهی همهی زیرمجموعهها و مواد تا پایینترین سطح.
- جمع BOM : نمایش فشرده که تنها ارتباط میان زیرمجموعهها و محصول نهایی را نشان میدهد.
